P r o t a g o r a s

De sofist Protagoras van Abdera, die omstreeks 480 tot 410 v. Chr. heeft geleefd reisde heel Griekenland door, was een van de eersten die onderricht gaf in de kunst om voor het gerecht en in de politiek de eigen zaak overtuigend te verdedigen, en verwierf daarmee, vooral in Athene, roem en rijkdom.
De beroemdste en bijna spreekwoordelijk geworden uitspraak van Protagoras luidt: 'De mens is de maat van alle dingen, van wat is dat het is, van wat niet is dat het niet is'.
Daarmee wil hij zeggen: er bestaat geen absolute maar alleen een relatieve, geen objectieve maar alleen een subjectieve waarheid, juist voor de mens. Protagoras schijnt zijn stelling in die zin bedoeld te hebben, dat niet 'de' mens de maat is - dat zou immers nog een soort algemene maatstaf zijn - maar de individuele mens die een uitspraak doet. Eenzelfde uitspraak kan de ene keer waar, de andere keer onwaar zijn, al naargelang van de persoon door wie en de omstandigheden waaronder de uitspraak gedaan wordt.

Om deze leer te staven beroept Protagoras zich op het 'eeuwig stromen' van Heraclitus en op diens wet van de eenheid der tegendelen. Deze scepsis van Protagoras betrof ook de godsdienst. Volgens een antieke bron zou een van zijn geschriften begonnen zijn met de opmerking dat we niet kunnen weten of de goden bestaan of niet bestaan; daarvoor zou de kwestie te duister zijn en ons leven te kort.
Protagoras werd wegens goddeloosheid aangeklaagd en uit Athene verbannen.

 

Z e n o   v a n   C i t i u m

Zeno (334-262 v. Chr.) was de stichter van het Stoïcisme ook wel de Stoa, de overheersende filosofische school van het late Hellenisme en het Romeinse Rijk. Hij was waarschijnlijk van Grieks-oosterse afkomst. Er is niet zo veel bekend over zijn leven, behalve dat hij met de Cynici een voorkeur voor schokkend gedrag deelde en geen gemakkelijk leermeester was.

Hij schreef het alom bewonderde Staat, waarin hij het recht en de universele waarde van politieke instellingen verdedigde. Afgezien van wat verspreide citaten, is zijn werk volledig verloren gegaan.

 

S e n e c a

Lucius Annaeus Seneca (ca. 4 v. Chr. - 65 na Chr.), een late stoïcijn, werd geboren in Corduba (het Spaanse Cordova) en ontving zijn opvoeding te Rome waar zijn (gelijknamige) vader bekendheid genoot als schrijver over retoriek. Op ongeveer 30-jarige leeftijd vestigde hij zich als advocaat en verwierf zich zo een aanzienlijk vermogen. Daarnaast wijdde hij zich aan de letterkunde, en de studie van de filosofie en de natuurwetenschappen.
Op aandringen van Messalina, de vrouw van keizer Claudius, werd hij in 41 door de keizer naar Corsica verbannen. Acht jaar later werd hij op verzoek van Claudius' tweede vrouw Agrippina teruggeroepen en aangesteld tot leraar van haar zoon Nero, de latere keizer.
Seneca had aanvankelijk een grote invloed op Nero, ook nog tijdens de eerste jaren van diens keizerschap. De leerling toonde zijn dankbaarheid door zijn leermeester grote kapitalen te schenken die hem tot de rijkste man van zijn tijd maakte, op Nero zelf na. Maar geleidelijk nam Seneca's gezag af, vooral toen Poppaea Sabina, de vrouw van Nero's vriend Otho, keizerin werd. In 62 trok hij zich terug uit het publieke leven.
In 65 werd hij gedwongen zelfmoord te plegen omdat hij verdacht werd van medeplichtigheid aan een samenzwering tegen Nero.

In zijn leven en werk probeerde Seneca een brug te slaan tussen de hoge eisen van de Stoïcijnse wijsbegeerte en de praktijk van het leven. Als nuchtere Romein en verstandig bestuurder, maar ook als mens van zijn tijd kón Seneca niet anders.

Hoe kunnen we goed leven? Hoe moeten we ons voorbereiden op de dood? Wat moeten we aan met ons leven? Op dit soort existentiële vragen moet de wijsbegeerte volgens Seneca een antwoord formuleren.
Kort samengevat is zijn antwoord: gebruik je tijd goed! Doe wijsheid op zolang je kunt, respecteer de traditie en houd altijd de dood voor ogen.

Seneca was een van de meest vruchtbare en spirituele Romeinse schrijvers, vooral in zijn beroemde Brieven aan Lucilius blijken zijn talenten als schrijver en denker, als leraar en vriend.

 

M a r c u s   A u r e l i u s

Keizer Marcus Aurelius (121-180) nam als jongen van twaalf jaar de leer van de stoïsche filosofie in zich op en bleef ze zijn hele leven trouw; hij bracht ze in praktijk, niet alleen in zijn persoonlijk leven, maar ook als staatsman. De stoïcijnse deugden van moed, onwrikbaarheid en plichtsgetrouwheid verenigen zich in hem en maken hem tot een werkelijk groot vorst.
De geschiedenis kent nauwelijks een tweede voorbeeld van een zo grote macht, uitgeoefend met zoveel zelfbeheersing en zelfverloochening.
'Azië, Europa - hoekjes van de wereld; de hele oceaan - een druppel in het heelal! De Athos - een onbetekenende aardkluit van de wereld; de tegenwoordige tijd - een moment van de eeuwigheid!'
Een heerser die dit zeggen kon stond zo hoog en zag zover, dat het hem behoedde voor enghartigheid en eenzijdigheid en hem in staat stelde weerstand te bieden aan de verleiding van heerszucht en keizerwaan, aan willekeur, verkwisting en decadentie; hij kon een verantwoording dragen waartegen maar weinigen van zijn voorgangers en opvolgers waren opgewassen. Hij verachtte praal en luxe en bracht, gekleed in een eenvoudige soldatenmantel, een groot deel van zijn leven door in de legerplaatsen van zijn legioenen, plichtsgetrouw de belangen van het rijk behartigend.

Deze Romeinse keizer, die regeerde van 161 tot 180 na Chr., is voor velen het symbool van de gouden eeuw van het Romeinse rijk, Hij laat zien hoe men de machtigste ter wereld en tegelijkertijd filosoof kan zijn.

 

Bron o.a.: Geschiedenis van de filosofie - Hans Joachim Störig
               Het verhaal van de filosofie - Bryan Magee