| Kritiek: voor wie en door wie?
Als u nog met schrijven moet beginnen, maar ook als u al langer
met schrijven bezig bent, blijft kritiek een gevoelig punt.
De beginneling krijgt een flinke hoeveelheid gedachten, twijfels
en emoties te verwerken. Hij is zich van een aantal dingen nog
niet bewust: hij moet leren werken met tegenstrijdigheden en
chaos, en met een steeds terugkerend gevoel van onmacht. Als
hij dan eindelijk zijn moeilijk bevochten tekst aan een ander
overdraagt, heeft hij het gevoel zich voor de leeuwen te werpen.
Angst en onzekerheid zullen ongetwijfeld zijn deel zijn. Maar
tegelijk is er de spanning, de verwachting, het idee dat hij
iets heel bijzonders heeft afgeleverd: hij wacht op lof.
Angst en verwachting dus, ze spelen een rol als de eerste kritiek
op de beginneling afkomt.
Iemand die kritiek moet ontvangen, is kwetsbaar: het is griezelig
om te horen hoe de ander wat je geschreven hebt, ontvangt. De
aspirant-schrijver heeft dan ook de neiging te denken dat hij
niet begrepen wordt als de criticus zijn verhaal onsamenhangend,
ondoorzichtig of overdreven vindt. Hij voelt zich persoonlijk
aangesproken alsof de criticus niet over het verhaal maar over
hemzelf oordeelt.
Kritiek kan gemakkelijk verkeerd begrepen
worden: lang niet iedereen
begrijpt wat kritiek geven en kritiek nemen eigenlijk kan betekenen.
Kritiek krijgen
Als u na veel moeite dan eindelijk een stuk geschreven hebt,
is het moeilijk om kritiek te krijgen, omdat u nog niet voldoende
afstand genomen hebt van uw geesteskind. Het is alsof het stuk
niet iets zegt over de dingen die u zeggen wilt, en die u op
een eigenzinnige manier hebt bewerkt, maar een deel is geworden
van uzelf.
Daarom is kritiek krijgen in die gevoelige eerste periode extra
pijnlijk.
Kritiek kunnen krijgen is een kunst. In de eerste plaats
is het zaak wat er op u afkomt niet als een persoonlijke belediging
te beschouwen. U moet uzelf voorhouden dat de kritiekgever geen
persoonlijke bedoelingen heeft, maar probeert u er bewust van
te maken waar uw (technische) tekortkomingen liggen. U moet
ervan uitgaan dat de ander bereid is met u naar een oplossing
te zoeken, in ieder geval het resultaat van uw werk een betere
kwaliteit te geven.
Gebruik pen en papier als er kritiek geleverd wordt en maak
aantekeningen, zodat u de gemaakte opmerkingen kunt terughalen
als u ze nodig hebt. Ga na of de kritiekpunten relevant zijn
en probeer ze een waardering te geven wat betreft belangrijkheid,
zodat het duidelijk wordt welke punten u eerst moet aanpakken
en welke u beter even kunt laten liggen. Probeer uzelf niet
voor de gek te houden door serieuze punten van kritiek als niet
relevant opzij te schuiven.
Als u goed naar anderen kunt luisteren, als u bereid bent kritiek
serieus te nemen, kunt u daar veel voordeel van hebben.
Kritiek geven
Zo gevoelig als kritiek krijgen is, zo gevoelig is kritiek
geven.
De meeste mensen zijn zich er niet van bewust wat ze de ander
aandoen als ze zonder enige terughoudendheid zeggen wat ze van
de teksten vinden. De kritiekgever heeft de neiging ongegeneerd
voor zijn mening uit te komen omdat hij zichzelf met het epitheton
'kritisch' omhangen weet. Hij heeft het gevoel een zeker gezag
en een zekere onaantastbaarheid verworven te hebben.
Kritiek geven is daardoor net zo'n heikele kwestie als kritiek
krijgen: de kritiekgever laat zich net zo goed kennen door de
manier waarop hij de kritiek spuit. Zo gauw kritiek om macht
of om invloed gaat is het in feite verkeerde kritiek.
Kritiek geven en nemen is een manier van met elkaar omgaan.
Wilt u nu voorkomen dat de ander uw kritiek als een aanval beschouwt
en niet als een aanvulling op de dingen die hij zelf heeft bedacht
en uigewerkt, dan zult u hem dat duidelijk moeten maken. Als
dat nodig is zal degene die kritiek geeft de kritieknemer gerust
moeten stellen. Hij zal hem door zijn gedrag en door de inhoud
van zijn kritiek, maar voornamelijk toch door de vorm waarin
de kritiek gegoten is, ervan moeten overtuigen dat hij de kritieknemer
niet onderuit wil halen.
Dat de ander zich dus niet persoonlijk aangesproken hoeft te
voelen en dat hij, de kritiekgever, erop uit is het resultaat
van het werk te verbeteren.
Op een goede en effectieve manier kritiek geven, zó dat
de kritieknemer er zijn voordeel mee kan doen, is een kwestie
van houding, van toon.
Kritiek geven is, zoals kritiek kunnen krijgen, een kunst.
Technische en inhoudelijke kritiek
Als u kritiek levert, kunt u die in eerste instantie het beste
beperken tot technische kritiek en de inhoudelijke aspecten
even buiten beschouwing laten.
Natuurlijk zullen de inhoudelijke kanten aan de orde komen,
maar als eerst de technische onvolkomenheden besproken zijn,
is de afstand tussen het geschrevene en de schrijver al vanzelf
wat groter geworden en zal de inhoudelijke kritiek minder pijnlijk
zijn.
Het creatieve proces en de creatieve uitdrukking zijn moeilijker
te begeleiden dan een ontwikkeling op technisch gebied. Als
een brug instort, is er iets niet in orde geweest met de tekening
of met de constructie.
Aan Creativiteit geeft u op een subjectieve manier inhoud. Het
beoordelen van de resultaten van creativiteit is daarom alleen
al een bijna onbegonnen zaak, omdat wat voor de een het summum
van originaliteit is, voor de ander stomvervelend kan zijn.
Het is om die reden zo belangrijk kritiek in eerste instantie
tot technische kritiek te beperken, juist om de oeverloze en
tijdrovende discussie over wat wel en wat niet origineel of
creatief is, te voorkomen.
Inhoudelijke kritiek is in het beginstadium niet zo handig.
Er is al gezegd dat kritiek überhaupt, en zeker inhoudelijke
kritiek, bedreigend is.
Inhoud, talent en creatieviteit worden vaak als synoniem gezien.
Juist omdat hij meende creatief te zijn, is de aspirant-schrijver
naar een cursus creatief schrijven gekomen of heeft hij een
boek gekocht over schrijven.
Creativiteit is er of is er niet, talent heb je of heb je niet.
Dat is de gangbare mening.
Daarom is inhoudelijke zo bedreigend, want omdat inhoud, creativiteit
en talent als hetzelfde worden beschouwd, betekent kritiek op
de inhoud voor de beginneling, dat hij zich beter niet had kunnen
laten inschrijven voor die cursus, of een bepaald boek beter
niet had kunnen kopen.
Iemand die 'niks' te vertellen heeft, hoort niet op een cursus
voor schrijvers thuis en had er dus, als hij enige zelfkennis
had gehad, beter niet aan kunnen beginnen. In het perspectief
van de cursist wordt het gemis aan creativiteit als 'gemis van
een zintuig' beschouwd. Een niet zo zinvolle, maar wel begrijpelijke
gedachtegang.
Waarom Kritiek?
Kritiek scherpt de geest, stimuleert de creativiteit en nodigt
uit tot zoeken naar oplossingen waar die aanvankelijk niet leken
te zijn.
Een kritische geest meent inderdaad dat de naar de omstandigheden
best haalbare resultaten bereikt zijn. Maar hij is er zich tegelijk
van bewust dat een betere oplossing altijd mogelijk is en dat
die ook gevonden zou kunnen zijn als er meer tijd en energie
beschikbaar was geweest.
Een criticus is iemand die om zich heen kijkt,
nieuwsgierig is en doorlopend afwegingen maakt.
Hij is een relativist van nature en een scepticus
in de juiste zin van het woord.
Een kritische geest blijft niet halsstarrig aan zijn overtuigingen
vasthouden. Voor hem zijn de dingen waar hij mee bezig is levend,
veranderlijk van nature en daarom ineressant.
|
